Rechten en plichten en Algemeen Belang
Rechten en plichten en het algemeen belang.
Jan Theunissen.
In het programma “het Filosofisch Kwintet” van Zondag 24 juli deed een van de deelnemers, mr. H. Tjeenk Willink vice-voorzitter van de Raad van State, een opmerkelijke uitspraak. In een gesprek over democratie en de rechtsstaat en de rol van “de burger” hierin zei hij: “het burgerschap is een ambt”. Hier raakte hij de kern van de verhouding van de mens in een democratische rechtsstaat tot de instituties die deze rechtsstaat vorm en inhoud geven.
Afgezien van het feit dat “de burger” niet bestaat als eenheidsworst, maar dat we als individu allen verschillend zijn en, gelukkig, mogen zijn, is hier wel de rol van een ieder van ons in de maatschappij aan de orde.
Al heel lang hebben we veel rechten, grotendeels vastgelegd in onze Grondwet, maar het bewustzijn dat daarbij ook plichten behoren is sterk verwaterd. De oorzaken van deze erosie zijn divers, maar vooral toe te schrijven aan gebrek aan opvoeding van de huidige generatie jonge mensen, het idee dat met geld alles te koop is, dat geld de maatstaf der dingen is en slecht onderwijs, met name een schrijnende afwezigheid van historisch besef. Een elementair inzicht in de voorgeschiedenis van onze democratie en onze cultuur, die met up and downs geresulteerd heeft in de huidige situatie is opvallend afwezig en kan dus ook geen rol spelen bij de beoordeling hiervan. Het innemen van standpunten mede gebaseerd op problemen en verworvenheden in het verleden is daarmee ook uitgesloten.
Het besef dat wij met z’n allen “de samenleving” zijn is grotendeels verdwenen achter de façade van de markt die alles beheerst, inclusief de overheid. Echter, de overheid is van ons, werkt voor ons en is door ons aangesteld.
Het is dus in ons eigen belang dat de overheid, d.w.z. alle bestuurslagen en de instituties van de democratische rechtsstaat, goed functioneert. Wij zijn geen klanten van de overheid, de overheid is van ons en dient voor ons te werken binnen het raamwerk van de bestaande wetten en regels. En in het algemeen kun je zeggen dat die wetten en regels vastgesteld zijn om het raderwerk van onze, steeds gecompliceerder wordende, maatschappij goed en rechtvaardig te laten draaien. We moeten dit dan ook bevorderen: ons collectieve eigen belang is dus het algemeen belang.
En hier beginnen de plichten van ons, aandeelhouders in en deelnemers aan het maatschappelijke proces, een rol te spelen. We kunnen niet profiteren van onze rechten zonder die veilig te stellen door onze plichten in het algemeen belang te vervullen. Die plichten bestaan uit het ondersteunen van de fundamenten en van het functioneren van onze rechtsstaat: de scheiding der machten die de burger beschermen tegen de eigen machthebbers van het moment en het deelnemen aan het democratisch proces zoals verkiezingen.
De scheiding der machten, de trias politica, is essentieel voor het handhaven van een evenwicht in de machtposities van overheidsdienaren: de wetgevende macht (het controlerend parlement), de uitvoerende macht (de gekozen regering) en de rechterlijke macht (de instituties die de wetten interpreteren en doen handhaven).
De burger moet bij de rechter in beroep kunnen gaan tegen overheidsbeslissingen die hem of haar raken, de rechter beslist. Dit kan niet in veel landen en is een groot goed. Evenmin kan een regering de wetten naar haar, opportunistische, hand zetten zonder goedkeuring van de gekozen volksvertegenwoordiging.
Zo is ook het deelnemen aan verkiezingen, als kandidaat gekozene of als kiezer, erg belangrijk. Elders worden deze rechten en plichten bloedig bevochten, denk aan de Arabische Lente. Wie niet meedoet moet ook niet klagen, maar de burger die zich bewust is van de geschiedenis zal meedoen aan verkiezingen zien als een duur bevochten recht en plicht.
Het beeld van de burger als ambtsdrager in het laten functioneren en vervolmaken van de rechtsstaat, die we allemaal willen hebben, roept op tot bewustwording van onze plichten om de rechtsstaat te ondersteunen ten einde ook onze rechten te kunnen laten gelden. Zonder plichten geen rechten.
Het evenwichtig uitoefenen van onze rechten en plichten als burger dient het algemeen belang. De term “algemeen belang” doet wellicht wat ouderwets aan maar het idee is en blijft uiterst actueel.
Iedereen die weleens in de tropen is geweest, buiten de stranden dan, kan hebben gezien wat het betekent als er geen algemeen belang wordt gediend door de heersende machten. Armoede, onrecht, ongelijkheid van kansen, discriminatie, vervuiling, machtsmisbruik, corruptie, analfabetisme, ondervoeding, onderdrukking en nog veel meer is het kenmerk van een corrupte of falende overheid, waar de machthebbers hun zakken vullen ten koste van de bevolking. Willen we dat ? Natuurlijk niet, maar de rechtsstaat moet wel actief worden verdedigd en ondersteund door haar burgers.
We hebben het goed in Nederland, laten we zorgen dat we het zo houden.
Dalen, juli 2011.
